Lichamelijk Archieven - Lyske Altena praktijk voor orthomoleculaire therapie https://lyskealtena.nl/category/lichamelijk/ Voedingsadvies, suppletieadvies, orthomoleculaire therapie, klachten behandelen door de oorzaak aan te pakken Tue, 14 Jan 2025 10:45:56 +0000 nl-NL hourly 1 https://wordpress.org/?v=6.7.5 vermoeidheid en antioxidanten https://lyskealtena.nl/vermoeidheid-en-antioxidanten/ Sat, 12 Jun 2021 16:34:08 +0000 http://lyskealtena.nl/?p=615 1 op de 3 Nederlanders geeft aan last te hebben van vermoeidheid. In dit artikel leg ik je uit wat voor rol antioxidanten hebben in het verhelpen van vermoeidheid.

Het bericht vermoeidheid en antioxidanten verscheen eerst op Lyske Altena praktijk voor orthomoleculaire therapie.

]]>
Orthomoleculaire therapie bij vermoeidheid

Zeker een op de drie Nederlanders geeft aan in meer of mindere mate last te hebben van vermoeidheid. Echter, slechts 6% daarvan gaat met vermoeidheidsklachten naar de huisarts. Dit blijkt uit onderzoek van het NIVEL in opdracht van de gezondheidsraad. Het aantal Nederlanders dat naar eigen zeggen last heeft van vermoeidheid, is sinds 1987 zelfs verdubbeld!
Misschien is vermoeidheid wel de meest ontkende klacht, omdat het makkelijk weggeschoven kan worden onder “het te druk hebben”. Toch is het belangrijk om de signalen van vermoeidheid op te pakken. Wanneer je ondanks een goede nachtrust niet uitgerust wakker wordt, dan gaat er ergens iets mis. In deze blog kijken we naar het verband tussen antioxidanten en vermoeidheid, omdat ik vind dat daar te weinig aandacht voor is.

Antioxidanten: wat zijn dat?

Waarom zijn antioxidanten zo goed voor je? Om dat te begrijpen moet je eerst weten wat antioxidanten nou eigenlijk zijn. Antioxidanten zijn moleculen die andere moleculen beschermen tegen oxidatie. Vandaar ook de naam: anti-oxidant. Oxidatie zorgt voor schade aan weefsel. Straks licht ik toe hoe oxidatie zich uit. Bij antioxidanten kun je denken aan vitamines als: A, C en E, maar ook aan de lichaamseigen stof glutathion, groene thee extract, flavonoïden en resveratrol. Talloze vitamines, mineralen en spoorelementen hebben een antioxidant werking. Hoeveel antioxidanten er precies zijn, is dan ook onduidelijk.

Energiefabriekjes

Wanneer wij iets eten, worden voedingsstoffen uit onze voeding via de darmen opgenomen in het bloed. De darm bevat miniscule verbindingen met de bloedbaan waardoor voedingsstoffen doorgegeven kunnen worden. De voedingsstoffen gaan via de bloedbaan naar onze cellen toe. Bij de cel aangekomen moeten ze door de celwand heen. De celwand heeft de functie om voedingsstoffen door te laten naar binnen en giftige stoffen/afvalstoffen te weren.
Wanneer de voedingsstoffen in de cel zijn aangekomen wordt er energie van gemaakt, we noemen deze energie ATP.

ATP wordt geproduceerd in energiefabriekjes binnen in de cel: mitochondriën. Iedere cel heeft zo’n 500-1000 van deze energiefabriekjes en in totaal bestaat 10% van ons lichaam uit energiefabriekjes. Eigenlijk niet gek, als je bedenkt dat voor ieder proces in ons lichaam energie nodig is. Zelfs als je in dromenland bent.
Bij het maken van energie ontstaat er ook een restproduct, of misschien beter: afvalstof.
Dit kun je vergelijken met een auto of houtkachel waar rook bij vrij komt. In ons lichaam noemen we deze afvalstoffen: vrije radicalen.

Vrije radicalen

Vrije radicalen kun je zien als onevenwichtige moleculen die schade kunnen toebrengen aan weefsels, dit heet oxidatie.
Vrije radicalen zijn onevenwichtig doordat ze tijdens de productie van ATP een elektron hebben afgestaan en nu dus incompleet zijn. In de natuur is er altijd de tendens om een tekort te herstellen. De vrije radicalen gaan daarom op zoek naar een ander elektron om weer compleet te worden. Wanneer ze weer compleet zijn, zijn ze niet schadelijk meer.
Je kunt dit vergelijken met een auto waar 1 wiel bij weggehaald wordt. Wanneer je dan een wiel van een andere auto neemt en die eronder zet, is de auto weer compleet. Toch is dit geen oplossing, want het probleem wordt verplaatst. Je hebt dan eigenlijk een auto met een reservewiel nodig.
Om dit terug te vertalen naar het menselijk lichaam, kun je een antioxidant als “reservewiel” zien. Een antioxidant heeft namelijk een overschot aan elektronen en kan deze dus afstaan aan een vrije radicaal.

In de volgende situaties krijg je te maken met veel vrije radicalen:

  • Het opnemen van giftige stoffen vanuit het milieu. Denk bijvoorbeeld aan het inademen van: houtrook, fijnstof van wegverkeer, chemicaliën, schoonmaakmiddelen, etc. Daarnaast kun je ook chemische stoffen opnemen via de huid door bijvoorbeeld aluminium op je huid te smeren in de vorm van deodorant of andere schadelijke toevoegingen in verzorgingsproducten.
  • Roken, het drinken van alcohol, drugsgebruik en medicatie. Bij roken bijvoorbeeld, adem je direct vrije radicalen in.
  • Stress, in de breedste zin van het woord: psychische stress, lichamelijke stress (pijn), zorgen maken, presteerdruk, etc.
  • Een laaggradige ontsteking. Dit is een ontsteking waarbij er geen ontstekingskenmerken zijn, maar de ontsteking wel in lichte mate aanwezig is en niet gestopt wordt.
  • Intensieve sportbeoefening (topsport)

Wat gebeurt er als vrije radicalen niet geneutraliseerd worden door antioxidanten?

Tot op zekere hoogte zijn vrije radicalen nuttig om bacteriën en virussen te doden, echter vaak is er eerder een tekort aan antioxidanten ten opzichte van vrije radicalen. Dan ontstaan er problemen als gevolg van een overschot aan vrije radicalen en dus oxidatie, waarbij je kunt denken aan:

  • Het beschadigen van de energiefabriekjes met als resultaat: vermoeidheid, vroegtijdige veroudering en chronische aandoeningen.
  • Beschadiging van de celwand en de wand van de energiefabriekjes. De celwand fungeert als poortwachter om voedingsstoffen binnen te laten naar de mitochondriën en giftige stoffen te weren. Als deze wand beschadigd raakt, zullen voedingsstoffen moeilijk opgenomen worden en afvalstoffen slechter tegengehouden worden.
  • DNA wordt beschadigd met o.a. een verhoogde kans op tumoren.

Wanneer er zo’n negatieve balans ontstaat met een teveel aan vrije radicalen ten opzichte van antioxidanten, dan noemen we dat oxidatieve stress.

In welke voeding zitten antioxidanten?

Uit onderzoek van de Rijksoverheid blijkt dat we in Nederland gemiddeld zo’n 131 gram groenten per dag eten. Dat is absurd weinig als je het mij vraagt. Groenten bevatten vezels, vitamines, mineralen, spoorelementen en dus ook antioxidanten die belangrijk zijn om alle lichamelijke processen goed te laten verlopen. Een tekort aan groenten en fruit betekent automatisch een tekort aan antioxidanten. Tel daar bij op dat de blootstelling aan vervuilende stoffen en chemische toevoegingen toeneemt en de vitamines, mineralen en spoorelementen die we in groenten en fruit vinden afneemt door bodemuitputting. In 1985 zat er bijvoorbeeld nog 51 mg vitamine C in spinazie en in 2002 was dit gedaald naar ca 18 mg. Onze groenten en fruit zijn dus ook minder voedzaam geworden.

Je kunt je voorstellen dat een verminderde inname van antioxidanten én een toename van oxidatie zorgt voor oxidatieve stress, hoog tijd om de balans te herstellen!

Ik raad altijd aan om minimaal 500 gr groenten per dag te eten, het liefst een kilo! Dat klinkt veel, maar het is maar net hoe je het bekijkt. Wanneer je gewend bent aan een voedingspatroon waar je al jaren voor kiest is een verandering daarin vreemd. En ja, natuurlijk gaat het niet vanzelf om daar verandering in te brengen. Verandering is moeilijk. Als je iets nieuws wilt leren dan kost dat tijd en moeite. Met het aanpassen van jouw voedingsgewoonten is dat net zo.

Tips om meer groenten te eten

  • Probeer je creativiteit er op los te laten en probeer verschillende bereidingstechnieken uit. Denk bijvoorbeeld eens aan een tray-bake uit de oven: een ovenschaal vol met groenten en kruiden naar wens. Of stoom de groenten eens in plaats van ze te koken. Bij stomen blijven namelijk meer vitamines en mineralen behouden doordat deze niet met het afgietwater weggespoeld worden.
  • Kook in de avond extra voor de lunch van de volgende dag: in een met groenten gevulde avondmaaltijd zitten véél meer voedingsstoffen dan een paar sneetjes brood met beleg.
  • Daarnaast kun je eens per week een grote pan met soep maken, je hebt dan direct voor de hele week een gezond tussendoortje én weer extra groenten. Probeer nieuwe smaken te creëren met kruiden/specerijen en gebruik eens balsamico azijn of rode wijnazijn als smaakmakers. Tegenwoordig zijn veel mensen het échte koken een beetje uit het oog verloren. Zonde, want de mogelijkheden zijn eindeloos!
  • Ook raad ik aan om naast gezonde voeding altijd een goede multivitamine te gebruiken, omdat onze groenten gewoonweg niet meer genoeg vitamines en mineralen bevatten en onze behoefte hieraan verhoogd is. Laat je hierover goed informeren om te voorkomen dat je een multivitamine koopt met de synthetische vormen/niet biologisch beschikbare varianten van vitamines/mineralen
  • Let op je omega 3 inname! Omega 3 vind je in avocado, vette vis (alleen is deze vaak vervuild), lijnzaadolie, e.d. Zonder voldoende omega 3, geen goede opname van voedingsstoffen. Omega 3 is namelijk onmisbaar voor een goede kwaliteit van de celwand zodat deze voedingsstoffen door kan laten en gifstoffen/afvalstoffen kan weren. Let er wel op dat omega 3 ontzettend gevoelig is voor oxidatie door warmte, licht en zuurstof. Een omega 3 supplement zonder toevoeging van een antioxidant is geen goed idee. Zeker weten dat je een goede omega 3 koopt? Lees dan het artikel over omega 3 op de pagina "mijn blogs".

Oxidatieve stress meten

Wist je dat je oxidatieve stress in kaart kunt brengen door middel van een urine test? Zo kun je zien hoe de verhouding tussen antioxidanten en vrije radicalen is en ingrijpen als dat nodig is voordat zich de gevolgen van oxidatieve stress openbaren.

In het kort

Ik hoop dat ik je met bovenstaande informatie aan het denken heb gezet wat betreft de kijk op vermoeidheid. Moe zijn we allemaal wel eens, maar onthoud dat het niet normaal is om vermoeidheid te ervaren na een goede nachtrust. Naast een gebrek aan antioxidanten kan vermoeidheid ook andere oorzaken hebben. Het is in ieder geval een signaal van ons lichaam om aan te geven dat er iets niet goed gaat. Tijd om er naar te luisteren en op zoek te gaan naar de oorzaak.

Referenties

  • Centrum voor biologische geneeskunde. Oxidatieve stress. Geraadpleegd op 13-05-2021 van: https://biolgen.nl/behandeling/oxidatieve-stress/.
  • Cardol, M., Bensing, J., Verhaak, P., Bakker, D. de. 07-04-2007. Moeheid: determinanten, beloop en zorg. Geraadpleegd op 13-05-2021 van: https://www.nivel.nl/nl/publicatie/moeheid-determinanten-beloop-en-zorg.
  • Baek, J. Lee, M. 31-03-2016. Oxidative stress and antioxidant strategies in dermatology. Geraadpleegd op 13-05-2021 van: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26020527/.

Het bericht vermoeidheid en antioxidanten verscheen eerst op Lyske Altena praktijk voor orthomoleculaire therapie.

]]> Stress: wat doet het in ons lijf? https://lyskealtena.nl/lyskealtena-nl-stress/ Fri, 19 Feb 2021 13:56:52 +0000 http://lyskealtena.nl/?p=568 Stress kennen we allemaal wel, je ontkomt er niet aan. Toch zien we stress vaak als iets negatiefs. Niet gek, want er zijn veel mensen die de nare gevolgen van stress ervaren zoals bijvoorbeeld een burn-out. Toch is stress ook nuttig, mits het level niet te hoog wordt. Bij gezonde stress ervaren we een prikkel […]

Het bericht Stress: wat doet het in ons lijf? verscheen eerst op Lyske Altena praktijk voor orthomoleculaire therapie.

]]>
Stress

Stress kennen we allemaal wel, je ontkomt er niet aan. Toch zien we stress vaak als iets negatiefs. Niet gek, want er zijn veel mensen die de nare gevolgen van stress ervaren zoals bijvoorbeeld een burn-out. Toch is stress ook nuttig, mits het level niet te hoog wordt. Bij gezonde stress ervaren we een prikkel die ervoor zorgt dat we gemotiveerd en alert blijven, het komt onze creativiteit ten goede en het verhoogt de concentratie. Wanneer we het hebben over de negatieve variant van stress (distress), ervaren we juist een ongezonde vorm van stress. Hierdoor wordt het prestatievermogen juist minder. Bij distress hebben we 2 varianten: onder invloed van druk over je grenzen gaan, of juist te weinig uitdaging hebben. In dit artikel leg ik je uit waar stress vandaan komt, wat de gevolgen zijn van distress en welke mechanismen in ons lichaam er onder te lijden hebben.

Wat zijn de oorzaken van stress?

Stress zet ons aan tot actie. Vanuit de oertijd kenden we er maar een paar vormen van, waaronder: dorst, warmte, kou, honger, pijn. Tegenwoordig hebben we er andere prikkels bijgekregen die ons lichaam niet herkent en wij dus als stress ervaren:

  • Verkeerde voeding zoals geraffineerde voedingsmiddelen of het eten van voeding waar je intolterant voor bent.
  • Milieuvervuiling zoals fijnstof en houtrook uit houtkachels.
  • Vaccinaties
  • Medicijnen
  • Teveel suiker
  • Straling
  • Een verstoord bioritme door o.a. kunstlicht

Verschillende soorten stress

Stress kunnen we verdelen in een aantal groepen: fysiochemische stress, biologische stress, mentale stress en sociale stress. Zo kun je je misschien wel voorstellen dat we momenteel blootgesteld worden aan veel stress en dat overprikkeld raken een gevolg hiervan is. 

 

  • Fysiochemische stress: roken, medicatie, milieuvervuiling, allergenen, straling, lawaai, alcohol en kunstlicht.
  • Biologische stress: ziekte, vitrussen/bacteriën, uitputting, operatie, verwonding, pijn, topsport en een gebrek aan slaap.
  • Mentale stress: je zorgen maken, verdrietig zijn, angstig zijn, spanning, negativiteit, hulpeloosheid, boosheid, jaloezie, eenzaamheid en schuld.
  • Socioale stress: hierbij kan er sprake zijn van relatieproblemen, een echtscheiding, problemen op school/werk of schulden.

Wat gebeurt er in ons lijf bij stress?

Stress

Allereerst wordt het autonome zenuwstelsel geactiveerd, dit zorgt ervoor dat wij in de startblokken staan om te vechten/vluchten/bevriezen. Dit is ons instinct wat in werking treedt en nog exact hetzelfde werkt als in de oertijd.

Daarnaast wordt de HPA as in werking gezet. H=hypothalamic (hypothalamus), P= pituitary (hypofyse), A=adrenal (bijnier) as. Dit is een stress-pathway die begint in onze hersenen, om precies te zijn bij de hypothalamus. De hypothalamus is onderdeel van het autonome zenuwstelsel, dat een groot aantal onbewuste mechanismen in het lichaam aanstuurt. Hierbij kun je denken aan; ademhaling, lichaamstemperatuur, maar ook de reactie op behoeftes als honger en dorst. Wanneer ons lichaam stress ervaart, dan krijgt de hypothalamus een prikkel en gaat hij CRH (corticotropin-releasing hormone) produceren. Dit hormoon spoort onze hypofyse aan om het ACTH (adreno-corticotropin hormone) hormoon uit te scheiden. Deze stof activeert de bijnieren die op dat moment cortisol en adrenaline gaat produceren. Cortisol onderdrukt het immuunsysteem en zorgt ervoor dat wij in een overlevingsmodus komen te staan. De overlevingsmodus is nodig om ons uit de stress-situatie te halen waardoor de reactie gestopt wordt. 

De stress reactie wordt gestopt

Zolang dit systeem af en toe in actie moet komen, is er niets aan de hand: cortisol zorgt er voor dat je in actie komt om je uit de stress-situatie te halen. Wanneer je brein registreert “dat de kust veilig is”, worden er neurotransmitters geproduceerd die er voor zorgen dat je rust en tevredenheid ervaart: GABA en serotonine.
Als de stress-situatie niet gestopt wordt, komt je lichaam ook niet in de rustfase en hebben o.a. je slaap, spijsvertering, ontgifting en herstel hieronder te lijden.

Waarom je bij teveel stress geen baby kunt maken en afvallen niet lukt

Bij langdurige stress, geeft je instinct prioriteit aan de stress-as (HPA-as). Met als gevolg dat 2 andere systemen die van dezelfde pathway gebruik maken, te lijden hebben onder de stress. Dit is de schildklier-as (HPT-as) en de geslachtshormonen-as (HPG-as). Alle energie is nodig om te kunnen vluchten of vechten. Natuurlijk hoeft dat tegenwoordig (bijna) niet meer, omdat we niet meer als oermens in een bos met wilde dieren leven. Toch is ons lichaam nog steeds geprogrammeerd als die van een oermens en maken onze hersenen geen onderscheid tussen waar de stress vandaan komt. Of het nou een beer is waar we voor moeten vluchten, of een ergernis in het verkeer die maakt dat we cortisol produceren.
Alle energie wordt in deze situatie in de HPA-as gestoken om jou “in veiligheid” te brengen. Er gaat nauwelijks energie naar de schildklier (HPT-as) en naar de geslachtsorganen (HPG-as). Dit is de reden waarom afvallen lastig is en je geen baby kunt maken wanneer je teveel stress hebt.

HPT-as (schildklier)

Bij de schildklierwerking is er sprake van de pathway: hypothalamus-hypofyse-schildklier. In de hypothalamus wordt TRH (thyroïd releasing hormone) gemaakt. Dit hormoon komt aan in de hypofyse die op zijn beurt de schildklier aanspoort door TSH (thyroïd stimulating hormone) aan te maken. De schildklier maakt vervolgens T4 aan, dit is het schildklierhormoon, maar wel de niet-actieve variant. T4 moet tot slot nog omgezet worden naar T3 = actief schildklierhormoon. Dit gebeurt in de lever.

HPG-as (geslachtshormonen)

De HPG-as start ook in de hypothalamus. Deze keer scheidt de hypothalamus GnRH uit (Gonadetropine releasing hormone), hierdoor komt er een signaal bij de hypofyse die LH (luteïniserend hormoon) en FSH (follikelstimulerend hormoon) aanmaakt. Hierop maken de geslachtsorganen oestrogeen, progesteron en testosteron aan.

Stress en ons immuunsysteem

Langdurige stress verzwakt onze immuniteit. Daarnaast remt het de activiteit van de Natural Killer cellen die een belangrijke rol spelen in het bestrijden van infecties en het vernietigen van tumoren. Ook zijn ze belangrijk in de remming van uitzaaiingen van tumoren. Langdurige stress zorgt tevens voor vermindering van monocyten en neutrofielen. Deze cellen zijn onderdeel van ons immuunsysteem. Je kunt het zien als een leger waar een aantal soldaten bij weggehaald worden. De aanmaak van IL-10, een ontstekingsbevorderende stof, gaat juist omhoog. Dan zijn er nog T-lymfocyten en B-lymfocyten, beide onderdeel van het immuunsysteem. En je raadt het al, ook deze “helpers” krijgen het te verduren onder langdurige stress.
Omdat stress ons immuunsysteem zwakker maakt, is het belangrijk om ons immuunsysteem extra de ondersteunen met een goede multivitamine/antioxidanten.

Stress en neurotransmitters

Om stresshormonen te maken heeft ons lichaam eiwitten nodig en een aantal co-factoren, waaronder vitamine B3, B6, C, foliumzuur en zink. Echter, om neurotransmitters (hormoonachtige stoffen in onze hersenen die invloed hebben op ons gedrag, gevoel en slaap) te maken heeft je lichaam ook eiwitten nodig en een aantal dezelfde co-factoren. Niet gek dus, dat wanneer je langdurige stress ervaart, de neurotransmitters ook minder goed geproduceerd kunnen worden. Wat merk je hier dan van? Hier een paar voorbeelden:

  • Verminderde focus
  • Angst
  • Depressieve gevoelens
  • Onrust
  • Geen zin hebben om dingen te ondernemen
  • Neerslachtigheid
  • Prikkelbaar
  • Etc.

Wat kun je doen als je stress hebt?

Na bovenstaande kenmerken gelezen te hebben, kun je je waarschijnlijk wel voorstellen dat een voedingsbron voor een burn-out geboren is! Een burn-out typeert zich als mentale, fysieke en emotionele uitputting. Gelukkig laat je lichaam d.m.v. symptomen als hierboven weten dat er iets moet veranderen, dus mocht je symptomen van stress herkennen, dan is het van groot belang om op tijd aan de bel te trekken!

Als eerst is het natuurlijk belangrijk om te kijken waar de stress vandaan komt zodat deze verminderd kan worden.
Daarnaast is het goed om je lichaam te ondersteunen tijdens periodes van stress, omdat veel lichamelijke functies er onder te lijden hebben. Er wordt met name een groot beroep gedaan op antioxidanten zoals vitamine A, C, glutathion en magnesium.
Ook kan het fijn zijn om natuurlijke middelen in te zetten die helpen bij stress. Dit, omdat stress niet alleen mentaal is maar ook fysiek zijn inbreuk doet zoals je hebt gelezen. Een voorbeeld hiervan is Rhodiola, een wortel die onze stressrespons kan reguleren. Ook kun je een B-complex gebruiken, omdat deze veel verbruikt worden bij stress waardoor neurotransmitters minder goed aangemaakt kunnen worden. Daarnaast kun je ook DHA (een omega 3 vetzuur) gebruiken, deze kan de negatieve invloed van stress beperken. Echter, wanneer je zeer laag zit in je energie, dan kan ieder middel wat je gaat gebruiken al teveel zijn. Dit is omdat onze lever het allemaal maar moet ontgiften en daar heeft hij energie voor nodig. Die energie is er niet als je uitgeput bent. Het is daarom goed om niet zomaar iets te gaan slikken maar dit te doen met de hulp van een deskundige. 

Referenties

  • Amsterdam, J.D. Panossian, A.G. (24-02-2016) Rhodiola rosea L. as a putative botanical antidepressant. Geraadpleegd op: 22-01-2021 van: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27013349/.
  • Wintergerst, E.S. Maggini, S. Hornig, D.H. (21-12-2005) Immune-enhancing role of vitamin C and zinc and effect on clinical conditions. Geraadpleegd op 22-01-2021 van: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16373990/.
  • Matos, A. Souza, G. Moreira, V. Luna, M. Ramalho, A. (22-06-2018) Vitamin A supplementation according to zinc status on oxidative stress levels in cardiac surgery patients. Geraadpleegd op 22-01-2021 van: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30070862/.
  • Nielsen, F.H. Johnson, L.K. Zeng, H. (04-01-2011) Magnesium supplementation improves indicators of low magnesium status and inflammatory stress in adults older than 51 years with poor quality sleep. Geraadpleegd op 22-01-2021 van: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21199787/.
  • McCabe, D. Lisy, K. Lockwood, C. Colbeck, M. (15-02-2017) The impact of essential fatty acid, B vitamins, vitamin C, magnesium and zinc supplementation on stress levels in women: a systematic review. Geraadpleegd op 22-01-2021 van: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28178022/.
  • Adeoye, O. Olawumi, J. Opeyemi, A. Christiania, O. (01 t/m 03 2018) Review on the role of glutathione on oxidative stress and infertility. Geraadpleegd op 22-01-2021 van: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5844662/.
  • Dhabhar, F.S. (5-2014) Effects of stress on immune function: the good, the bad, and the beautiful. Geraadpleegd op 23-01-2021 van: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24798553/.
  • Young, L.M. Pipingas, A. White, D.J. Gauci, S. Scholey, A. (16-09-2019) A Systematic Review and Meta-Analysis of B Vitamin Supplementation on Depressive Symptoms, Anxiety, and Stress: Effects on Healthy and ‘At-Risk’ Individuals. Geraadpleegd op 23-01-2021, van: https://www.mdpi.com/2072-6643/11/9/2232.
  • Denis, I. Potier, B. Vancassel, S. Heberden, C. Lavialle, M. (6-2-2013) Omega-3 fatty acids and brain resistance to aging and stress: body evidence and possible mechanisms. Geraadpleegd op 23-1-2021 van: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1568163713000081?via%3Dihub.

Het bericht Stress: wat doet het in ons lijf? verscheen eerst op Lyske Altena praktijk voor orthomoleculaire therapie.

]]> De pil: onder de loep https://lyskealtena.nl/de-pil-onder-de-loep/ Thu, 26 Nov 2020 16:01:12 +0000 http://lyskealtena.nl/?p=462 In dit artikel vertel ik je over de effecten die de anticonceptiepil op ons heeft., de pil heeft namelijk meer invloed dan je wellicht denkt.

Het bericht De pil: onder de loep verscheen eerst op Lyske Altena praktijk voor orthomoleculaire therapie.

]]>
Bijwerkingen van de pil

In dit artikel vertel ik je over de effecten die de anticonceptiepil op ons heeft. Naast dat de pil er voor zorgt dat er geen ovulatie en dus geen bevruchting plaatsvindt, heeft de pil nog meer invloed op ons lichaam en dat wordt er vaak niet bij verteld als je aan de pil begint. We gaan wat dieper in op de bijwerkingen van de pil. De informatie in deze blog is gebaseerd op klinische studies die ik onder het artikel gelinkt heb. Ik vind het belangrijk om deze informatie te delen, want iedere vrouw heeft het recht om te weten wat de pil nog meer doet naast de bekende werkzaamheden. Eerst ga ik dieper op twee varianten van de pil in.

We hebben een blinde vlek als we nadenken over hoe de hersenen beïnvloed worden wanneer we onze geslachtshormonen veranderen. Want dat is wat de pil doet. ” -Aldus Sarah Hill, Amerikaanse sociaalpsycholoog.“

De gecombineerde anticonceptiepil (ook wel "de gewone pil")

De gecombineerde anticonceptiepil is de pil die zowel oestrogeen als progestageen bevat. Progestageen is de synthetische variant van onze lichaamseigen progesteron. De gecombineerde pil wordt  in verband gebracht met een kleinere kans op hyperthyreoïdie (snelle schildklierwerking), een toename van de kans op multiple sclerose (M.S.), colitis ulcerosa*, de ziekte van Crohn*, systemische lupus erythematosus (auto-immuunziekte) en een vorm van chronische blaasontsteking. Anticonceptiva veranderen het immuunsysteem en verhogen zo de kans op een auto-immuunaandoening.

De progestageenpil (ook wel "minipil")

De anticonceptiepil die alleen prostageen bevat, wordt in verband gebracht met een toename van de kans op gewrichtsaandoeningen, eczeem en contactdermatitis (ontsteking van de huid door contact), pruritis (jeuk) en gerelateerde aandoeningen, alopecia(plaatselijke kaalheid), acne en urticaria (netelroos).

De pil pakt hormonale problemen niet aan

Het komt vaak voor dat meisjes/vrouwen met de pil beginnen vanwege menstruatieklachten/cyclus gerelateerde klachten. Hierbij kun je denken aan een onregelmatige menstruatie, PCOS (meest voorkomende hormonale aandoening bij vrouwen waarbij er cystes op de eierstokken groeien die ervoor zorgen dat er bijna geen eisprong meer plaatsvindt), veel bloedverlies etc. Als er besloten wordt om met de pil te beginnen om de klachten te behandelen, biedt dit vaak uitkomst. De klachten verminderen of blijven weg. Echter, hormonale klachten komen mogelijk terug wanneer de pil weer gestopt wordt. Dit komt doordat het jonge hormonale systeem aanpasbaar is en na het stoppen van de pil weer terug kan keren naar het eerste cycluspatroon. De oorzaak van de cyclusstoornis wordt niet aangepakt. Vandaar dat het ook niet zo gek is dat een hormonaal probleem na het stoppen met de pil weer naar boven komt. Zo kan er zich na het stoppen met de pil een vruchtbaarheidsprobleem aandienen, wat tot dusver onder het oppervlak zat.

Menstruatiepijn

De pil kan onze stemming beïnvloeden

“We hebben een blinde vlek als we nadenken over hoe de hersenen beïnvloed worden wanneer we onze geslachtshormonen veranderen. Want dat is wat de pil doet. ” -Aldus Sarah Hill, Amerikaanse sociaalpsycholoog. Dit komt onder andere doordat er nog maar weinig onderzoek gedaan is naar het verband tussen stemming en hormonen. Er zijn geen harde bewijzen voor een oorzakelijk verband tussen stemmingswisselingen/depressies/angsten en het gebruiken van de pil. Daarentegen worden stemmingswisselingen en depressies wel in verband gebracht met pilgebruik. We weten bijvoorbeeld dat een laag gehalte aan vitamine B6 kan bijdragen aan het ontstaan van een depressie en een tekort aan magnesium een rol speelt bij angststoornissen. Hier ga verder dieper op in.

De pil kan dyslipidemie veroorzaken

Dyslipidemie is een afwijking in de vetstofwisseling waardoor er een afwijking in de vetsamenstelling in het bloed ontstaat. Er is een onderzoek gedaan bij 100 gezonde vrouwen in de leeftijdscategorie van 20-35 jaar waarbij de invloed van een lage dosis van de anticonceptiepil op de plasmaspiegels van stikstofmonoxide, homocysteïne* en lipidenprofielen* werd onderzocht. Hier uit kwam naar voren dat de anticonceptiepil de plasmaspiegels van cholesterol, triglyceriden(vetten) en het LDL cholesterol* kan verhogen, dit noemen we dyslipidemie. Dyslipidemie geeft een grotere kans op hart- en vaat ziekten.

Voedingsstoffen tekorten en het gevolg daarvan

Hierboven heb je gelezen dat de pil een grotere kans geeft op het ontwikkelen van bepaalde aandoeningen/ziektes. Hier ga ik wat verder op in. Wanneer wij ons lichaam niet de benodigde bouwstoffen aanbieden, kan ons lichaam taken niet goed uitvoeren waar die bouwstoffen voor nodig zijn. De pil kan zorgen voor voedingsstoffen deficiënties (tekorten). Er zijn verschillende onderzoeken gedaan naar de invloed van de pil op de levels van voedingsstoffen. Hieruit is gebleken dat de pil voornamelijk deficiënties veroorzaakt van de volgende voedingsstoffen: foliumzuur (B11), vitamine B12, vitamine B2, vitamine B6, vitamine C en vitamine E. Ook de mineralen selenium, zink en magnesium hebben te lijden onder het gebruik van de pil. In een rapport van de World Health Organisation (WHO) werd genoemd dat hier veel meer aandacht voor moest komen. Hieronder zal ik je in het kort uitleggen wat de functie van iedere vitamine/ieder mineraal is in ons lichaam en wat voor klachten er bij een tekort voor kunnen komen.

Foliumzuur

Foliumzuur speelt o.a. een belangrijke rol bij de methylering en DNA ontwikkeling. Methylering is een proces waarbij een molecuul aan een ander groepje moleculen gekoppeld wordt waardoor er een proces in ons lichaam plaats kan vinden. Dit gebeurt overal in ons lichaam, meerdere keren per dag voor verschillende processen. Dat de methylering goed werkt, is belangrijk voor bijvoorbeeld de ontgifting, het leveren van energie, gewichtsverlies, gezond ouder worden etc. Een laag foliumzuurgehalte leidt tot een verminderde DNA vorming en celafwijkingen. Daarnaast kan een tekort aan foliumzuur bij zwangere vrouwen de kans op neurale buisdefecten, zoals een open ruggetje bij de ongeboren baby, vergroten. Foliumzuur is ook essentieel bij het reguleren van de toxische stof homocysteïne* waar ik eerder over schreef.

Vitamine B2

Vitamine B2 speelt o.a. een rol in de energieproductie, celwerking, groei en stofwisseling. Een tekort aan B2 kan leiden tot het achteruitgaan van ons zenuwstelsel, disfunctie van ons hormonale systeem, huidproblemen en bloedarmoede. Wat ook interessant is om te vertellen, is dat vitamine B2 suppletie bij mensen met migraine geassocieerd is met een aanzienlijke vermindering van hoofdpijn aanvallen, de intensiteit en de duur van de aanvallen en vaak is er minder medicatie nodig voor de migraine. Aangezien hoofdpijn een regelmatig voorkomende bijwerking is van de anticonceptiepil, kan het heel nuttig zijn om B2 te suppleren voor migraine, naast dat het de deficiëntie opheft.

Vitamine B6

Vitamine B6 speelt een rol in meer dan 100 enzymatische reacties (enzymen zorgen ervoor dat taken in ons lichaam uitgevoerd worden). Vitamine B6 speelt ook een belangrijke rol in onze stofwisseling, met name bij de vertering van eiwitten.
Wat ik zelf erg interessant vind, is dat B6 een rol speelt in de biosynthese van neurotransmitters (stofjes in onze hersenen die bepalen hoe wij ons voelen). Bijvoorbeeld, en nu komt het: B6 is onmisbaar bij de synthese van tryptofaan (een aminozuur), niacine en SEROTONINE! Dit zou een logische verklaring kunnen zijn waarom sommige vrouwen last krijgen van depressieve gevoelens als ze de pil gebruiken. Serotonine is nodig voor het reguleren van emoties en geeft een gevoel van welbevinden en tevredenheid. Het heeft een kalmerend effect en het kan de diepe slaap bevorderen.  Wanneer serotonine laag is, kunnen we angsten of depressies ervaren. Ook speelt B6 een rol in het reguleren van homocysteïne* (daar is hij weer!), een schadelijke stof die de voorbode is voor hart- en vaatziekten. Een tekort aan vitamine B6 wordt ook nog eens in verband gebracht met zwangerschapscomplicaties. Nog een reden om, naast de geboorteafwijkingen bij een foliumzuurtekort, niet direct na het stoppen met de pil proberen zwanger te worden.

Vitamine B12

Een alleskunner! Deze vitamine is namelijk bij bijna alle lichamelijke functies betrokken. Dit betekent dan ook dat een tekort aan B12 kan leiden tot een groot scala aan klachten. Het speelt o.a. een onmisbare rol in het celmetabolisme (proces in de cel waar van voedingsstofen energie gemaakt wordt), bij de vorming van DNA, de energieproductie, celgroei en celherstel. Naast foliumzuur en B6, is ook B12 betrokken bij het op peil houden van een gezond homocysteïnegehalte* en dient zo ter preventie van hart- en vaatziekten.

Vitamine C

Vitamine C, deze kennen we allemaal wel. Waarschijnlijk wist je al dat vitamine C onmisbaar is voor een goede weerstand. Interessant weetje; ons lichaam kan vitamine C niet opslaan en daarom moet je het meerdere keren per dag binnen krijgen. Vitamine C is daarnaast onmisbaar voor de aanmaak van collageen. Collageen bevindt zich in alle zachte weefsels, zoals de huid en de bloedvaten. Het zorgt voor elasticiteit. Een voorbeeld van een extreem tekort aan vitamine C is scheurbuik, een ziekte die voorkwam in de tijd van de VOC. Een tekort leidt tot een slechte wondheling, verminderde weerstand en bindweefselaandoeningen. Wat je misschien niet snel zou verwachten, is dat vitamine C ook onmisbaar is bij stress! Stress doet een enorm beroep op onze antioxidanten en zo ook op vitamine C.

Vitamine E

Dit is tevens een sterke antioxidant en daarmee van groot belang in ons immuunsysteem. Daarnaast verbetert vitamine E de doorbloeding en het vaatstelsel en voorkomt spierafbraak.

Zink

Zink is een essentieel mineraal en speelt een rol in de aanmaak van DNA en RNA (lijkt erg op DNA), genexpressie (hoe erfelijke persoonskenmerken tot uiting komen) en afweer. Dit mineraal is dus wederom belangrijk bij de ontwikkeling van de ongeboren baby. Ook bij huidaandoeningen is zink vaak werkzaam. Daarnaast reguleert zink apoptose (een moeilijk woord voor een “foute/schadelijke” cel die zichzelf laat ontploffen en wordt opgeruimd).

Selenium

Selenium speelt o.a. een belangrijke rol in het functioneren van de schildklier en het maakt zware metalen (bijv. in cosmetica, pesticiden, luchtvervuiling etc.) onschadelijk. Selenium is ook een antioxidant en een tekort kan een grotere kans op kanker en hart- en vaatziekten betekenen. Zo speelt selenium een belangrijke rol in de preventie van kanker, met name borstkanker.

Magnesium

Magnesium is net als vitamine B12 een alleskunner, absoluut onmisbaar! Er zijn wel meer dan 300 enzymen die magnesium gebruiken om te kunnen functioneren. De rol van magnesium vinden we bijvoorbeeld terug in de energieproductie; zonder magnesium geen energie! Magnesiumtekort kan tot een grote verscheidenheid aan ziektes leiden: diabetes, hart- en vaatziekten, spierkramp, hoge bloeddruk, angststoornissen, migraine, fibromyalgie, stress, osteoporose, trombose, herseninfarct én hormonale stoornissen(!). Dat zou gek zijn; we hebben een hormonaal probleem (mogelijk door een magnesiumtekort) en we slikken hiervoor de pil zodat klachten afnemen, maar het probleem wordt juist groter! Hier komt ook weer een mentale klacht terug; de angststoornis.

Conclussie

Wat laat het bovenstaande ons zien? Dat de bijwerkingen die veroorzaakt worden door de anticonceptiepil mogelijk te herleiden zijn tot de tekorten veroorzaakt door de anticonceptiepil. Door een tekort aan een bepaalde vitamine/mineraal kunnen diverse lichamelijke functies niet goed uitgevoerd worden, simpelweg omdat er niet genoeg bouwstenen zijn. We zien ook een duidelijke relatie tussen B6 en magnesium en depressiviteit/angsten. Er is dan nog geen oorzakelijk verband gevonden tussen depressie/mentale klachten en de pil, maar bij pilgebruik wordt wel vaak een tekort aan vitamine B6 en magnesium gezien, welke wel weer gelinkt worden aan depressies/mentale klachten.

Wat ook goed is om te weten, is dat de pil ontworpen is op de “gezonde vrouw”, dus niet voor vrouwen met schildklierproblemen, psychische klachten of een auto-immuunziekte. Wanneer de pil ontwikkeld en getest wordt, dan worden vrouwen met een aandoening/ziekte namelijk uitgesloten van het onderzoek. Dit gebeurt, omdat de ontwikkelaars niet willen dat de resultaten hierdoor beïnvloed kunnen worden. Zo kun je je voorstellen dat wanneer je wel een aandoening hebt en de pil wordt voorgeschreven, dit een groot scala aan problemen kan opleveren.

Wat ik nog extra wil benadrukken is zwangerschap na de anticonceptiepil. Zoals je hebt kunnen lezen zijn bepaalde vitamines/mineralen éxtra belangrijk als het om de ontwikkeling van de ongeboren baby gaat. Of het nou een rol speelt in de DNA expressie, de aanleg van het zenuwstelsel, de hersenontwikkeling etc. Veel vrouwen gebruiken de pil totdat ze besluiten dat ze klaar zijn voor kinderen. De pil wordt gestopt en “we zien wel wanneer we zwanger worden”, toch? Ik hoop dat je na het lezen van dit artikel bedenkt dat het goed is om eerst de tekorten aan te vullen vóórdat je samen besluit om voor een baby te gaan.

Zo kan er zich na het stoppen met de pil een vruchtbaarheidsprobleem aandienen, wat tot dusver onder het oppervlak zat.

 

Disclaimer

in dit artikel heb ik een aantal vitamines/mineralen benoemd. Ik kan me voorstellen dat je graag de tekorten aan wilt vullen, maar ik raad je af om dit alleen aan te pakken. Ieder lichaam is anders en een orthomoleculair therapeut kan je helpen bij het adviseren van supplementen. Daarnaast zijn er veel verschillende varianten van vitamines en mineralen op de markt, waaronder ook veel synthetische. Deze varianten worden slecht opgenomen en zijn dus af te raden.

*Colitis ulcerosa= chronische ontsteking in de darmen.
*Ziekte van Crohn= chronische ontsteking die in het gehele spijsverteringsstelsel voor kan komen.
*LDL cholesterol= een aanwijzer voor een verhoogde kans op een hartinfarct en het scheuren van een bloedvat.
*Homocysteïne= toxisch tussenproduct dat ontstaat bij de afbraak van eiwitten. Om homocysteïne verder af te breken tot een niet toxische stof zijn vitamine B6, foliumzuur (B11) en B12 nodig.
*Lipidenprofielen= profiel wat de verscheidenheid aan vetten weergeeft die in het bloed circuleren.

Referenties:

  • Roach, R.E.J. Helmerhorst, F,M. Lijfering. W.M. Stijnen, T. Algra, A. Dekkers, O.M. (27-2-2015) Combined oral contraceptives: the risk of myocardial infarction and ischemic stroke. Geraadpleegd op 11-11-2020, van https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD011054.pub2/full.
  • Momeni, Z. Dehghani, A. Fallahzadeh, H. Fallahzadeh. Koohgardi, M. Dafei, M. Hekmatimoghaddam, S.H. Mohammadi, M. (10 -6-2020) The impacts of pill contraceptive low-dose on plasma levels of nitric oxide, homocysteine, and lipid profiles in the exposed vs. non exposed women: as the risk factor for cardiovascular diseases. Geraadpleegd op 15 november van: https://link.springer.com/article/10.1186/s40834-020-00110-z.  
  • Meier, T.B. Drevets, W.C., Kent Teague, T. Wurfel, B. E. Mueller, S.M. Bodurka, J. Dantzer, R. Savits, J. (1-9-2017). Kynurenic acid is reduced in females and oral contraceptive users: Implications for depression. Geraadpleegd op 15 november van: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28867283/.
  • Williams, V.W. (8-2017 )Hormonal contraception and the development of autoimmunity: A review of the literature. Geraadpleegd op 15 november van: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28912620/.
  • Higdon, J. (2000) Vitamin B6. Geraadpleegd op 15 november van: https://lpi.oregonstate.edu/mic/vitamins/vitamin-B6#tryptophan-metabolism.
  • Palmery, M. Saraceno, A. Vaiarelli, A. Garlomagno, G. (2013) Oral contraceptives and changes in nutritional requirements. Geraadpleegd op 21 november van: https://www.europeanreview.org/wp/wp-content/uploads/1804-1813.pdf .

Het bericht De pil: onder de loep verscheen eerst op Lyske Altena praktijk voor orthomoleculaire therapie.

]]> Reserve energie https://lyskealtena.nl/reserve-energie/ Mon, 02 Nov 2020 09:30:17 +0000 http://lyskealtena.nl/?p=366 In deze blog lees je meer over de energiehuishouding in ons lichaam. Ik leg je uit waar deze energie vandaan komt en wat je zelf kunt doen om je energiepijl op orde te brengen en te houden.

Het bericht Reserve energie verscheen eerst op Lyske Altena praktijk voor orthomoleculaire therapie.

]]>
Vermoeidheid

Hoe vol is jouw accu?

Er zijn veel mensen met vermoeidheidsklachten, waar tal van oorzaken aan ten grondslag liggen. Er is niet genoeg energie meer om je lichaam te voorzien. Het lichaam kan veel energie uit voeding halen en daarnaast beschikken we over een voorraad “reserve energie”. Dit is jouw accu en deze energie is bedoeld voor bepaalde “noodsituaties”. Onze bijnieren spelen een grote rol in het reguleren van onze reserve energie. Ze zorgen er voor dat er reserve energie vrijkomt wanneer dat nodig is. Dit doen ze door cortisol aan te maken. Vervolgens zorgt cortisol er voor dat er glucose wordt vrijgegeven.

De reserve energie is betrokken bij veel processen in ons lichaam, waaronder de hormoonhuishouding, vruchtbaarheid, waterhuishouding, botstofwisseling, stofwisseling, stressregulatie etc.. Zo kun je je voorstellen, dat wanneer je reserve energie opraakt, je een grote diversiteit aan klachten kunt krijgen. Reserve energie wordt aangesproken wanneer de stoffen die we door voeding binnen krijgen, ontoereikend is ten opzichte van onze behoefte. Dit is het geval bij de volgende situaties:

 

  • Langdurige bloedingen
  • Verwondingen
  • Groei
  • Weinig nachtrust
  • Voeding met te weinig voedingsstoffen
  • Psychische problemen, angsten
  • Chemotherapie
  • Zwangerschap
  • Etc.

Hoe laden we onze accu op?

Wanneer onze “accu” leeg is, dan duurt het erg lang om hem weer op te laden. Als je weet waaruit de energie bestaat die in de accu ligt opgeslagen, dan weet je ook wat je kunt gaan doen om de accu weer op te laden. Onze reserve energie bestaat uit:

 

  • Wat wij bij onze geboorte van onze ouders meekrijgen.
  • Wat er wordt opgenomen uit de voeding, n.b.: iemand met spijsverteringsklachten zal de gevolgen ook gaan merken aan zijn energieniveau omdat niet alle binnengekomen voedingsstoffen opgenomen kunnen worden.
  • De energie die wordt aangevuld door rust, ontspanning en slaap.

Uitputtingssignalen

Het is belangrijk dat je leeft naar je energieniveau. De een wordt geboren met meer reserve energie in de accu dan de ander. Dit hangt immers af van wat wij van onze ouders meekrijgen. Logischer wijs kun je zeggen dat hoe meer reserve energie je met je geboorte meekrijgt, hoe gunstiger. Daarentegen kun je met een leefstijl die bij jouw “accuvoorraad” past, een energiek leven lijden. Hoe groot jouw accu ook is.  Hoe staat het met jouw accu? Check het lijstje hier onder voor klachten die voorkomen wanneer je je reserve energie aan het uitputten bent.

 

  • Angsten
  • Gewrichtsklachten
  • Kouwelijk zijn
  • Wallen/kringen onder de ogen
  • Onregelmatige cyclus, uitblijven van de cyclus
  • Osteoporose, artrose
  • Impotentie, onvruchtbaarheid, overmatige seksuele activiteit
  • Chronisch moe
  • Vroegtijdige veroudering
  • Chronisch moe
  • Vocht vasthouden, aankomen/afvallen
  • Sterke zoutbehoefte

Als je last hebt van bovenstaande symptomen, dan is het van belang om te herkennen waar jouw energie naar toe gaat. Zo kun je kijken waar je kunt beginnen met het maken van een betere energiehuishouding. Wat goed is om te begrijpen, is dat ons lichaam niets voor niets doet. Het menselijk lichaam zit zo mooi in elkaar, dat het zelf besluit welke processen prioriteit hebben. Daar gaat de energie naar toe. Processen waarbij “minder urgentie” is, zullen op een lager pitje komen te staan. Dit ga je merken aan bijvoorbeeld je energieniveau. Op dat moment is het hoog tijd om in actie te komen, zodat de “prioriteit processen” niet onder druk komen te staan.

Tips om je te voorkomen dat je jezelf uitput

  • Vermijd/matig: koffie, chocola, scherpe kruiden
  • Vermijd roken/drugs
  • Vermijd overmatige sportbeoefening/zware lichamelijke arbeid
  • Zorg voor voldoende rust en slaap
  • Vermijd teveel geestelijke inspanning
  • Vermijd veel reizen
  • Als je last hebt van psychische klachten zoals angsten, frustratie, spanningen of zorgen, ga dan op zoek naar een oplossing of hulp. Dit is een grote energieslurper!
  • Ga niet jarenlang lijnen, dit zorgt ervoor dat jouw lichaam in een overlevingsstand komt te staan en is zo een grote stress factor.
  • Pak eventuele verteringsproblemen en darmklachten aan, zodat voedingsstoffen goed opgenomen kunnen worden.
  • Gebruik zo weinig mogelijk medicatie
  • Zorg voor fijne sociale contacten
  • Eet niet te zout en kies bij voorkeur voor keltisch zeezout in plaats van geraffineerd keukenzout.
  • Probeer vroeg op te staan (rond 07:00) en zorg ervoor dat je eerste blootstelling aan licht het licht van de zon is in plaats van een scherm. Dit is belangrijk voor je biologische klok en een energieke start van de dag.
  • Vul eventuele tekorten aan voedingsstoffen aan, zoals bij een veganistisch of vegetarisch voedingspatroon het geval kan zijn.
  • Voorkom een te grote blootstelling aan gifstoffen: zie hiervoor mijn E-book.

Ik hoop je hiermee wat inzicht te kunnen geven in jouw energiesysteem, mocht je na het lezen van dit artikel nog vragen hebben, voel je vrij om contact met me op te nemen 🙂

Referentie:

De Waal, M., Visser, T (september 2008), Het Energieherstelplan, Amsterdam: Schors V.O.F. Uitgeverij.

Het bericht Reserve energie verscheen eerst op Lyske Altena praktijk voor orthomoleculaire therapie.

]]>